Czy każda torebka herbaty uwalnia mikroplastik – dlaczego materiał opakowania może mieć większe znaczenie niż sposób parzenia?

Nie każda torebka herbaty jest pod tym względem taka sama. Problem zaczyna się już przed zagotowaniem wody — na etapie wyboru materiału filtra. Pod określeniem „torebka herbaty” kryją się dziś zupełnie różne konstrukcje: papier z włóknami termozgrzewalnymi, celuloza, polipropylen, nylon, PET, PLA, a także mieszanki kilku materiałów. Z zewnątrz potrafią wyglądać niemal identycznie.

To ważniejsze niż dyskusja, czy herbatę zalewać wodą o temperaturze 80, 90 czy 100°C. Temperatura i czas kontaktu rzeczywiście wpływają na uwalnianie cząstek, ale jeżeli sam filtr zawiera dużo tworzywa sztucznego, zmiana sposobu parzenia nie usuwa źródła problemu. Największą różnicę robi wybór torebki, która tworzywa nie zawiera albo wykorzystuje go możliwie mało.

Papierowa torebka nie zawsze oznacza torebkę bez plastiku

Najłatwiej pomylić wygląd opakowania z jego składem. Klasyczna, matowa saszetka przypominająca papier może być wykonana głównie z włókien celulozowych, ale zawierać dodatkowo polipropylen lub polietylen umożliwiający zgrzanie krawędzi.

Nie jest to nowy wynalazek. Przemysłowe papiery termozgrzewalne do herbaty od lat produkuje się z połączenia włókien naturalnych oraz termoplastycznych. W niektórych rozwiązaniach opisywanych technologicznie udział komponentu syntetycznego sięgał około 25% masy materiału, choć nie oznacza to, że każda współczesna papierowa torebka ma właśnie taki skład.

Dlatego napis „paper tea bag” albo sam papierowy wygląd nie wystarcza. Znacznie bardziej przydatne są deklaracje producenta:

• plastic free – najlepsza informacja, o ile obejmuje również warstwę zgrzewającą,

• 100% cellulose lub 100% natural fibres – dobry sygnał, ale warto sprawdzić sposób zamknięcia,

• non-heat-seal – oznacza filtr niewymagający termoplastycznego spoiwa do zamknięcia,

• polypropylene / PP, PET, polyester, nylon / polyamide – oznaczają obecność tworzywa sztucznego,

• PLA – to polilaktyd, czyli tworzywo pochodzenia biologicznego; określenie „biodegradowalne” nie oznacza automatycznie „bez plastiku”.

Szczególnie ostrożnie trzeba czytać hasło „biodegradowalna torebka”. PLA może być wytwarzany z surowców roślinnych, ale chemicznie pozostaje polimerem. Co więcej, wiele produktów z PLA nadaje się przede wszystkim do kompostowania przemysłowego, gdzie utrzymywane są odpowiednia temperatura i wilgotność. Przydomowy kompost nie zawsze zapewnia takie warunki.

W praktyce bardziej wiarygodny od kształtu saszetki jest więc opis materiału. Piramidka nie musi być nylonowa, a płaska torebka nie musi być wolna od tworzywa.

Miliardy cząstek z jednej saszetki? Te liczby trzeba czytać dokładnie

Najgłośniejsze liczby pochodzą z badania opublikowanego w 2019 roku. Naukowcy analizowali plastikowe saszetki wykonane z nylonu i PET. Po kontakcie z wodą o temperaturze około 95°C jedna saszetka uwolniła w warunkach eksperymentu około 11,6 miliarda cząstek mikroplastiku oraz 3,1 miliarda cząstek nanoplastiku.

To wartości ogromne, ale nie wolno przenosić ich automatycznie na każdą herbatę ekspresową dostępną w polskim sklepie. Badano konkretny typ plastikowych torebek, a nie wszystkie istniejące filtry. Naukowcy usuwali też wcześniej liście herbaty, aby nie utrudniały pomiarów.

Kolejne badania potwierdziły jednak sam mechanizm: materiał saszetki ma duże znaczenie dla liczby uwalnianych cząstek.

W pracy opublikowanej w 2024 roku zespół Universitat Autònoma de Barcelona przebadał trzy rodzaje dostępnych handlowo torebek wykonanych z nylonu-6, polipropylenu i materiału celulozowego. Podczas symulowanego przygotowania naparu stwierdzono średnio około:

• 1,20 mld cząstek/ml dla badanego materiału polipropylenowego, przy średnim rozmiarze około 136,7 nm,

• 135 mln cząstek/ml dla próbki celulozowej, przy średnim rozmiarze około 244 nm,

• 8,18 mln cząstek/ml dla nylonu-6, przy średnim rozmiarze około 138,4 nm.

Te wartości pokazują również, dlaczego czytanie nagłówków o „mikroplastiku z każdej torebki” jest ryzykowne. Celuloza nie jest tworzywem sztucznym, więc nie każdą cząstkę pochodzącą z rozpadu filtra należy automatycznie nazywać mikroplastikiem. Metody badawcze wykrywają cząstki o określonych rozmiarach i właściwościach, ale interpretacja ich składu ma znaczenie.

Równie ważny jest zakres pomiaru. Jedna metoda wychwytuje cząstki liczone w mikrometrach, druga schodzi do zakresu nanometrów. W efekcie dwa badania tej samej kategorii produktu mogą podawać wyniki różniące się o kilka rzędów wielkości i oba mogą być technicznie poprawne.

Jest jeszcze druga granica, której nie należy przekraczać: wykrycie mikro- lub nanocząstek nie jest równoznaczne z udowodnieniem konkretnej choroby u człowieka.

W badaniu z 2024 roku sprawdzano także kontakt cząstek z modelami ludzkich komórek jelitowych. Zaobserwowano ich internalizację przez wybrane typy komórek w warunkach laboratoryjnych. To istotna wskazówka dla dalszych badań, ale nie dowód, że wypicie jednej herbaty prowadzi do określonego skutku zdrowotnego.

Nie ma więc podstaw do paniki. Jest natomiast rozsądny powód, żeby ograniczać niepotrzebny kontakt gorącego napoju z tworzywem, skoro można zrobić to bez utraty jakości herbaty i bez większych kosztów.

Najpierw zmień materiał, dopiero później temperaturę i czas parzenia

Jeżeli saszetka jest wykonana głównie z nylonu, PET albo polipropylenu, obniżenie temperatury wody o kilka stopni nie zmienia podstawowego faktu: napar nadal pozostaje w bezpośrednim kontakcie z tworzywem.

Temperatura ma znaczenie. Badania porównujące różne warunki parzenia pokazują, że wyższa temperatura oraz dłuższy czas kontaktu mogą zwiększać uwalnianie cząstek. Nie wynika jednak z tego, że należy parzyć czarną herbatę letnią wodą tylko po to, żeby ratować plastikową saszetkę.

To odwrócona kolejność decyzji.

Jeżeli producent czarnej herbaty zaleca około 90–100°C, obniżenie temperatury do 60–70°C zmieni ekstrakcję, smak i aromat. Zielona herbata często dobrze wypada przy około 70–85°C, więc niższa temperatura jest w jej przypadku naturalnym elementem przygotowania, a nie specjalnym zabiegiem przeciw mikroplastikowi.

Praktyczna kolejność wygląda inaczej:

1. Sprawdź materiał torebki. Jeżeli widzisz nylon, PET, polyester albo PP, to właśnie ten element ma najwyższy priorytet.

2. Szukaj jednoznacznej deklaracji „plastic free”. Samo „biodegradable” albo „plant based” jest zbyt mało precyzyjne.

3. Jeżeli producent nie podaje materiału na pudełku, sprawdź specyfikację produktu lub odpowiedź producenta. Brak informacji nie oznacza automatycznie obecności plastiku, ale też nie daje podstaw do zakładania, że go nie ma.

4. Przy częstym piciu herbaty rozważ herbatę liściastą i metalowe sitko. To najprostszy sposób usunięcia całej saszetki z równania.

5. Dopiero później optymalizuj temperaturę oraz czas parzenia zgodnie z rodzajem herbaty.

Metalowy zaparzacz też ma swoje minusy. Trzeba go opróżniać i myć, a bardzo drobne fragmenty herbaty potrafią przedostawać się przez większe oczka. Przy herbacie typu rooibos lub drobno ciętych mieszankach lepiej sprawdza się sitko o gęstszej siatce. To jednak niedogodność użytkowa, a nie problem materiału jednorazowego zanurzanego w gorącej wodzie.

Drugą sensowną opcją są filtry papierowe bez tworzywa termozgrzewalnego, zamykane mechanicznie, składane lub wiązane. Wymagają odrobinę więcej pracy niż gotowa saszetka, ale pozwalają zachować wygodę porcjowania.

Nie należy natomiast przeceniać płukania torebki przed parzeniem. Krótkie przepłukanie wodą może usunąć luźny pył znajdujący się na powierzchni, ale nie zmienia składu samego filtra. Jeżeli materiał uwalnia cząstki podczas kilkuminutowego kontaktu z gorącą wodą, kilkusekundowe płukanie nie rozwiązuje problemu.

Podobnie wygląda sprawa skracania parzenia z pięciu minut do dwóch. Może zmniejszyć ekspozycję w określonych warunkach, ale jednocześnie często daje słabszy napar. Znacznie rozsądniej usunąć źródło, niż próbować rekompensować jego obecność gorszym sposobem przygotowania herbaty.

W Unii Europejskiej materiały przeznaczone do kontaktu z żywnością podlegają wymogom bezpieczeństwa, a dla tworzyw obowiązują między innymi przepisy dotyczące migracji substancji. Zgodność materiału z przepisami nie jest jednak tym samym co gwarancja zerowego uwalniania mikro- i nanocząstek. To dwie różne kwestie i właśnie dlatego badania nad rzeczywistą ekspozycją nadal trwają.

FAQ: torebki herbaty i mikroplastik

Czy każda torebka herbaty uwalnia mikroplastik?
Nie. Zależy to przede wszystkim od materiału. Torebki wykonane z nylonu, PET lub zawierające polipropylen są potencjalnym źródłem cząstek tworzyw. Czysta celuloza nie jest plastikiem, choć sam filtr może uwalniać włókna celulozowe.

Czy papierowa torebka jest zawsze bezpieczniejszym wyborem?
Nie zawsze. Papier termozgrzewalny może zawierać włókna PP, PE albo inny polimer umożliwiający zamknięcie saszetki. Trzeba sprawdzić skład materiału, a nie tylko jego wygląd.

Czy PLA oznacza produkt bez plastiku?
Nie. PLA, czyli polilaktyd, jest polimerem i należy do biotworzyw. Może pochodzić z surowców odnawialnych i w określonych warunkach nadawać się do kompostowania, ale nie jest tym samym co czysta celuloza.

Czy wrzątek powoduje większe uwalnianie cząstek?
W wielu eksperymentach wzrost temperatury i wydłużenie kontaktu zwiększały uwalnianie cząstek. Nie oznacza to jednak, że najważniejszym rozwiązaniem jest picie niedoparzonej herbaty. Najpierw należy ograniczyć udział tworzywa w samym filtrze.

Czy mikroplastik z herbaty jest udowodnioną przyczyną chorób?
Nie ma podstaw, żeby przypisać wypiciu herbaty z konkretnej saszetki określony skutek chorobowy. Badania pokazują ekspozycję oraz możliwość kontaktu bardzo małych cząstek z komórkami, ale skutki przewlekłej ekspozycji człowieka nadal wymagają dokładnego określenia.

Co wybrać przy codziennym piciu kilku herbat?
Najprostsza opcja to herbata liściasta i zaparzacz ze stali nierdzewnej. Jeżeli wygodniejsze są saszetki, pierwszym kryterium powinna być jednoznaczna deklaracja „plastic free” oraz informacja o materiale filtra.

Czy wyjęcie saszetki po dwóch minutach rozwiązuje problem?
Nie. Krótszy kontakt może ograniczyć uwalnianie cząstek, ale nie usuwa ich źródła. Dodatkowo dwie minuty mogą być zbyt krótkie dla części czarnych i ziołowych herbat.

Jeżeli chcesz ograniczyć ekspozycję bez komplikowania codziennego rytuału, zacznij od pudełka herbaty, a nie od czajnika. Sprawdź materiał saszetki. Jeśli producent podaje nylon, PET, poliester lub polipropylen albo w ogóle nie wyjaśnia, z czego wykonany jest filtr, najprościej zmienić produkt na herbatę liściastą albo saszetkę jednoznacznie oznaczoną jako bez plastiku. Dopiero później ma sens poprawianie temperatury i czasu parzenia.

Więcej informacji na: https://fakt-czy-mit.pl

Najważniejsze liczby wykorzystane w tekście zostały zweryfikowane na podstawie badań McGill University oraz publikacji zespołu Universitat Autònoma de Barcelona; unijne zasady dotyczące materiałów do kontaktu z żywnością sprawdziłem również w aktualnych informacjach Komisji Europejskiej. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)